ظرفیت محیطی استان لرستان برای کشت گیاهان دارویی
ظرفیت محیطی استان لرستان برای کشت گیاهان دارویی

لرستان یکی از استان هایی است که به واسطه شرایط توپوگرافی، مستعد کشت گیاهان دارویی است. وجود یک هزار و ۷۰۰ گونه گیاهی در کوه، دشت، دامنه‌ها و ارتفاعات استان لرستان این استان را به یکی از ذخیره‌گاه‌های ژنتیکی برای کشت انواع گیاهان دارویی تبدیل کرده است.

اختصاصی نشریه میرملاس نو-  گیاهان دارویی یکی از منابع بسیار ارزشمند در گستره وسیع منابع طبیعی ایران هستند که در صورت شناخت علمی،کشت، توسعه و بهره برداری صحیح می توانند نقش مهمی در سلامت جامعه، اشتغال زایی و صادرات غیرنفتی داشته باشند.

امروزه اغلب شرکت های داروسازی معتبر کشورهای مختلف، از گیاهان دارویی برای‌ تهیه انواع دارو استفاده می‌کنند که این دلیلی برای اثبات اهمیت گیاهان دارویی است .

با توجه به شرایط جغرافیایی و آب و هوایی ایران، استان لرستان جایگاه ارزشمندی در تولید انواع گیاهان طبی و دارویی دارد .

شرایط اقلیمی متفاوت در ایران موجب شده تا گیاهان طبی و دارویی در این سرزمین رشد کنند؛ به طوری که منطقه زاگرس که لرستان در آن واقع شده، با داشتن رویشگاه های گیاهی مرتعی و جنگلی متنوع،‌ دارای انواع مختلف محصولات جنگلی و مرتعی است .

وجود این گیاهان دارویی در کشور و استان لرستان می تواند گستره درخور توجه آنها را در بحث تولید و حتی صادرات افزایش دهد. بر اساس گزارش مرکز تحقیقات کشاورزی استان لرستان ۳۰۰ گونه از گیاهان دارویی در استان برای درمان و تامین بهداشت و سلامت انسان کاربرد ویژه ای دارند.

امروزه میل به مصرف گیاهان دارویی به ویژه گیاهانی که بر پایه رژیم‌های لاغری و چاقی، رفع افسردگی و افزایش انرژی تجویز می شوند و همچنین گیاهان دارویی موثر بر سلامت و زیبایی پوست و مو در جوامع مختلف در حال افزایش است.

باید توجه داشت که طبیعت همواره مهد زیبایی‌ها و جلوه‌ای از خداوند بوده و گونه‌های گیاهی موجود در آن به عنوان یک منبع غذایی و دارویی برای انسان به شمار می‌رود.

روند استفاده از داروهای گیاهی به ویژه در سال‌های اخیر رو به افزایش بوده که از مهمترین علل آن می‌توان به اثبات اثرات جانبی و مخرب داروهای شیمیایی اشاره کرد.

از ویژگی‌های این گیاهان می توان به کم آبی، توانایی رشد در بسیاری از خاک‌ها و حتی امکان پرورش در آپارتمان همچنین زودبازده بودن آن اشاره کرد.

یک هزارو ۷۰۰ گونه گیاهی در لرستان شناسایی شده است که ۳۰۰مورد آن قابلیت دارویی و درمانی دارد.

اقلیم لرستان یکی از مناسب‌ترین اقلیم‌ها برای پرورش گیاهان دارویی است و توجه به کشت گیاهان دارویی و گلخانه ای علاوه بر بهبود کسب و کار موجب توسعه و رونق اقتصادی استان نیز می شود.

برای بررسی گیاهان دارویی باید به دو ویژگی مهم استان لرستان توجه داشت؛ اول سابقه کهن زندگی بشری در این منطقه که خواه ناخواه استفاده از گیاهان را نیز دارای همین سابقه خواهد کرد و دوم، نوع اقلیم و آب و هوای این منطقه است به نحوی که امکان رشد بسیاری از گونه های گیاهی را در استان لرستان فراهم می سازد؛ استان لرستان با ارتفاع ۳۷۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد و بالاترین ارتفاع آن نیز با ۴هزار و۵۰ متر اشترانکوه از توابع الیگودرز است که در شرق استان لرستان قرار دارد .

این اختلاف ۳ هزار و ۷۰۰ متری از سطح دریا باعث ایجاد رویشگاه های متنوعی شده است .

منطقه زاگرس از نظر محیطی یک سرزمین بی نظیر جهانی است، محل تلاقی چند جبهه آب و هوایی متعدد، دریای سیاه و مدیترانه از غرب و اقیانوس هند از شرق و دریای سرخ از جنوب که در زاگرس به هم می رسند و مجموعه بی نظیری از انواع گیاهان و جانوران را در این ناحیه ایجاد می کنند، لرستان در قلب زاگرس مرکزیت این مجموعه نفیس طبیعت است .

بیش از هزار و ۲۰۰ گونه گیاهی در ایران وجود دارد و ۱۶۷  گونه آنها شناسایی و جمع آوری شده است که از این تعداد ۲۷ گونه خاص استان لرستان است .

سطح زیر کشت گیاهان دارویی در این استان ۳۵۷ هکتار است که از این مقدار سطح زیر کشت ۴ هزار و ۱۵۰ تن گیاه دارویی تولید می شود .

از میان ۸ هزار گونه گیاهی دنیا تعداد ۲ هزار و ۵۰۰ گونه آن در رویشگاه های بومی استان لرستان وجود دارد که بخش عمده ای از این گونه ها دارویی هستند؛ وجود این تنوع از داده های طبیعی در تنوع تولیدی استان نیز مؤثر است .

عمده گیاهان دارویی زیرکشت در لرستان از نوع بابونه، آرتیشو، نعنا، شوید، کاسنی، بادرنجبویه، بیدمشک، گشنیز، زیره، مرزه، رازیانه، کنجد، شاتره، شقایق، خاکشیر، گل گاو زبان، غار یایتی، شیرین بیان، ختمی، پنج انگشت، خارمریم، شنبلیه، علف هفت بند، مورد، مریم گلی و جعفری هستند در حالیکه برخی از این گونه ها مانند اَنِشک، مرزه خوزستانی و … خاص منطقه لرستان هستند.

این در شرایطی است که پراکنش تولید گیاهان دارویی در سطح شهرهای الیگودرز، کوهدشت، خرم آباد، پلدختر، چگنی، دلفان و سلسله است.

گفتنی است که ۵ هزار فراورده دارویی با منشا گیاهی تولید می شود. در کشورمان کمتر از ۱۰ درصد داروها منشا گیاهی دارند و ۹۰ درصد آنها منشاء شیمیایی دارند .

در کنار استفاده ازگیاهان دارویی برای فرآورده های شیمیایی می توان از خود آنها برای درمان بیماری ها استفاده کرد، به عنوان مثال مرزه کوهی در درمان بیماری های چربی خون و فشار خون و گیاه مورد سبز برای درمان همه بیماری ها و التهابات پوستی، مخاط و برونشیت مؤثر است.

نعنا نیز در درمان بیماری های عفونی، گوارش و دستگاه ادراری مؤثر است و این تنها گوشه ای از خواص بعضی گیاهان دارویی است .

بر اساس اعلام بخش داروهای طبیعی و مکمل های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بیشتر از ۷۰۰ محصول گیاهی هم اکنون مجوز اخذ کرده اند و در چرخه مصرف دارویی قرار گرفته اند و بیش از یک سوم داروهای مورد استفاده بشر را داروهای با منشاء گیاهی تشکیل می دهد و این میزان بی تردید رو به افزایش است .

طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی رشد مصرف گیاهان دارویی به نسبت داروهای شیمیایی ۱۵ به ۳  است، این موارد وجود کشش مناسب و افزایش مداوم گردش مالی این محصولات در سطح بین المللی را در پی خواهد داشت .

بازار محصولات دارویی از قبیل مورد، گزانگبین،کتیرا، آویشن، کرفس کوهی، ختمی، بادامک و سایر گیاهان خوراکی عمدتا داخلی است ولی محصولات سقز، آنغوره، باریجه، کاپاریس و علف گاو زبان به کشورهای آسیایی و اروپایی صادر می شود.

چیزی که اهمیت دارد این است که تنوع اقلیمی، کوهستانی و دارا بودن شرایط خاص رویش گیاه در لرستان و ظرفیت ها و توانمندی های موجود می تواند این استان را به قطب تولید گیاه دارویی تبدیل کند و زمینه اشتغال خیل عظیم فارغ التحصیلان بخش کشاورزی را فراهم کند.

سطح زیر کشت گیاهان دارویی در استان دو هزار و ۷۹۱ هکتار با تولید ۱۳ هزار و ۶۹۹ تن است؛ کشت گیاهان دارویی علاوه بر ارتقاء درآمد و ایجاد اشتغال برای استان و کشور می‌تواند راهکار برون‌رفت از اقتصاد تک محصولی نفت و ارز آوری برای کشور باشد.

وجود داروهای گیاهی در منطقه ما نعمتی خدادادی محسوب می‌شود و برای کاشت این گیاهان نیاز به هزینه بالا نیست و این گیاهان برای رشد نیاز به خاک یا آب وهوای خاصی ندارند و به راحتی در زمین‌های منطقه لرستان به صورت خود رو رشد می‌کنند که باید به آن اهمیت داد و از آن بهره‌برداری کرد.

با وجود تنوع اقلیمی و آب و هوایی در استان گیاهانی از جمله گل محمدی، رازیانه، موسیر، بادام تلخ، مریم گلی،کم(کما)، بلوط، افسنطین، بومادران، گل گاوزبان، بنه و کاسنی از جمله گیاهانی هستند که قابل اضافه شدن در روند توسعه کشاورزی و صنعتی در استان می باشند.

درضمن باید در نظر داشت که هر گونه استفاده و بهره‎برداری از این منابع می‎بایست متناسب و بر مبنای توان اکولوژیکی گونه‎ها با تأکید بر حفظ و بقاء آن‌ها صورت پذیرد. گیاهان دارویی یکی از منابع ارزشمند در گستره وسیع منابع طبیعی هستند که در صورت شناخت علمی‎، کشت، توسعه و بهره‎برداری صحیح، می‎توانند علاوه بر کمک به حفظ رویشگاه‎های طبیعی موجود، نقش مهمی در سلامت جامعه، اشتغالزایی و صادرات غیر نفتی داشته باشند.

 

(سمانه پاپی/ دانشجوی دکتری آب و هواشناسی و عضو هیئت تحریریه میرملاس نو)