امنیت برون مرزی و کرونا
امنیت برون مرزی و کرونا

از همان روزهای نخستِ شروع بحران کرونا، مدیریت مسائل و مصائب آن همواره مورد توجه دولت-ها و سازمان¬های بین المللی قرار گرفته است. یکی از بحث¬های قابل توجه تاثیر این بیماری بر حوزه حقوق بین الملل محیط زیست است.

اختصاصی نشریه میرملاس نو- این بیماری باعث کاهش فعالیت­های انسانی و در نتیجه کاهش ردپای اکولوژیکی Ecological footprint انسان در طبیعت شد. ممنوعیت خرید و فروش و تجارت گوشت حیوانات وحشی، کاهش آلودگی هوای شهرها، کاهش سطح آلودگی صوتی، کاهش مصرف سوخت­های فسیلی نظیر زغال سنگ و نفت و در نهایت بهبود وضعیت تغییرات اقلیم و کاهش انتشارگازهای گلخانه­ای، توجه به اهمیت محیط زیست و تنظیم مناسبات میان انسان و طبیع، آزادی تردد حیوانات و آسایش آن­ها از مداخلاتِ انسانی در قلمروِ زیستیِ گیاهان و جانوران و حتی حضور آزادانه برخی حیوانات در خیابان­ها، از آثار مثبت این بیماری بیان شد.

در حوزه حقوق بین الملل حیات وحش، بازبینی مقررات مربوط به مصرف گوشت حیوانات وحشی، وضع مقررات بین المللی در زمینه ممنوعیت و محدودیت تجارت و فروش و حمل ونقل حیوانات وحشی در معرض خطر، جلوگیری از تخریب زیستگاه­ها، فروش گوشت حیوانات در بازارهای محلی از موضوعات مهم مورد توجه مجامع بین المللی بود. پس از شیوع این بیماری، دبیرکل سایتس در ۱۷ مارس ۲۰۲۰ اقدام به صدور یک بیانیه نمود و در آن به نگرانی جامعه بین المللی در خصوص بیماری­های ناشی از حیواناتی پرداخت که خارج از رژیم حقوقی سایتس خرید و فروش می­شوند. در این بیانیه که از لحاظ حقوق بین الملل حایز اهمیت است بر همکاری سازمان­های بین المللی ازجمله سازمان خواربار کشاورزی ملل متحد( فائو)، سازمان جهانی سلامتی حیوانات (The World Organization for Animal Health (OIE، در این زمینه تأکید شده است.

در حوزه حقوق بین الملل تغییرات اقلیم، کاهش حدود ۲۵ درصدی مجموع انتشار دی اکسید کربن در جهان در ایام شیوع بیماری، به این معنا است که به طور موقت برخی از اهداف نظام حقوقی بین المللی تغییرات اقلیم در چارچوب کنوانسیون ۱۹۹۲ و توافقنامه ۲۰۱۵ پاریس برآورده شده است. تعطیلی وکاهش بخش عمده فعالیت­های انسانی «ردپای کربنی» Carbon footprint هر فرد را نیز به میزان قابل توجهی کاهش داد.

در دنیای امروز امنیت زیست محیطی می تواند به عنوان بخش مهمی از تهدیدات وجودی محسوب شود و زمینه توجه به آن مد نظر قرار گیرد. نظام های همکاری های امنیتی در کنار مباحث سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی که در اختیار بشر است، باید بیشتر معطوف به تهدید وجودی باشد که در اختیار انسان نیست و بازسازی آن نیز در توان نیست. کما اینکه در بسیاری از مباحث، ثروت و قدرت نظامی می تواند تاثیر شگرفی داشته باشد، در زمینه امنیت زیست محیطی شاهدیم که هیچ کدام از این مولفه ها توان تاثیرگذاری بر آن ندارد. تهدیدات زیست محیطی و گسترش بیماری‌های واگیرداری مانند کووید ۱۹ نشان داد که تعاریف امنیتی در حوزه روابط بین الملل می‌بایست وسیع‌تر شده و علل و عوامل بیشتری را در برگیرد. در وضعیت کنونی ما شاهد تسلط نظریات نئورئالیستی در روابط بین الملل هستیم چنانکه در وضعیت کنونی عدم همکاری رژیم های بین المللی نمایان است و تک روی دولت ها، حکایت از عدم توانایی همکاری و نمادی از عدم اعتماد به یکدیگر است. اما باید در نظر داشت؛ موضوع مورد بحث امنیت زیست محیطی، امنیت اقتصادی را نیز تحت شعاع قرار داده است و امکان دارد تغییر در قدرت اقتصادی را به همراه داشته باشد و کلیه اصول حاکم بر روابط بین الملل را تحت تاثیر قرار دهد.

از لحاظ نظری اعم از اینکه این بیماری عمدی(بیوترورسیم) باشد یا غیر عمدی(خوردن گوشت حیوانات وحشی)، حکایت از بحرانِ عمیقِ اخلاقی- فلسفیِ انسان مدرن در مواجه با طبیعت محیط زیست دارد. بحرانی که نشان می­دهد وضعیت حوزه محیط زیست در تعامل انسان با سایر اجزای آن، بسیار غمبار و نگران کننده است. از لحاظ عملی برای پیشگیری از وقوع بحران­های به مراتب وخیم تر در آینده به نظر می­رسد ضروری است تا دولت­ها و جامعه بین المللی تدابیر مناسبی را اتخاذ نمایند. از جمله آنها می­توان به استفاده از ابزارهای حقوقی مناسب جهت مقابله با تجارت نامشروع حیات وحشی و نیز اقدامات بیوتروریستی، تدوین کنوانسیون بین المللی ممنوعیت تجارت، توزیع و مصرف گوشت حیوانات وحشی و اصلاح مقررات کنوانسیون سایتس اشاره نمود.

در قرن بیست و یکم و درحالی که کشورهای جهان آماده هرگونه رویارویی نظامی با یکدیگر بودند؛ ثابت شد حتی توانایی مقابله با یک ویروس را ندارند. نوع برخورد کشورها با این بیماری‌ها میزان توانایی و عیار آنها را نشان می‌داد؛ اما در رابطه با کنترل کرونا تفاوت چندانی میان کشورها دیده نمی‌شود و چه بسا کشورهای بزرگ و قدرتمند از سایر کشورها در این زمینه ناتوان‌تر عمل کرده‌اند.

پاتریک ساهاکیان در یادداشتی برای دیپلماسی ایرانی می نویسد: گذشته از اهمیت کرونا، آستانه تحمل ملل با یکدیگر یکسان نیست. از عوامل تعیین کننده آستانه تحمل ملل می توان به تاریخ و شرایط زندگی و همچنین باورها و فرهنگ افراد توجه کرد. ایران سرزمینی است که به واسطه موقعیت سیاسی – جغرافیایی، تاریخ پرفراز و نشیبی را از طرف همسایگان و حتی دول دیگر شاهد بوده است. از طرفی فرهنگ و باور ملت ایران، ریشه در دین و منشا الهی دارد. سرگذشت و آموزه های دینی باعث افزایش آستانه تحمل این ملت شده است. این عوامل در مقایسه با بسیاری از کشورها شرایط بسیار مطلوبی برای فائق آمدن بر بحران است. این ویژگی می تواند کارگشای مناسبی برای چیرگی دولت بر بحران کرونا باشد.

کرونا به عنوان پدیده ای که زیست انسانی را مورد هدف قرار داده است، می تواند در مبحث امنیت زیست محیطی، مورد بررسی قرار گیرد. ایجاد ارتباط حوزه امنیت زیست محیطی با مسائل سیاسی به واسطه نگاهی که انسان را در ایجاد و شیوع آن دخیل می داند، می تواند امری سیاسی تلقی شود و در قالب امنیت سیاسی مورد واکاوی قرار گیرد. اما شبکه های سیاسی خارجی، با وانمود کردن پوشش خبری، با نگاهی سیاسی توام با غرض ورزی از موضوع زیست محیطی برای اهداف سیاسی خود دست به سود جویی می زنند.

موضوع، امنیتی کننده و بازیگر امنیتی؛ سه عامل یا مولفه به هم پیوسته هستند که در مسیر امنیتی کردن می توانند ایفای نقش کنند. کرونا و عملکرد به خطر انداختن حیات انسانی، ترس از تغییر وضیعت موجود را تداعی می کند و همین کافیست که قالب امنیتی را برای این موضوع لایق بدانیم. اما باید کمی فراتر رفت و در بخش دیگر تحت شعاع قرار دادن اقتصاد را نیز مد نظر قرار داد، شیوع این ویروس، عدم کارایی بسیاری از شرکت های چندملیتی را نیز به دنبال دارد.

امنیت ملی دیگر نباید تنها از طریق توانایی های نظامی یک کشور تعریف شود. سلاح های هسته ای و سایر سلاح های مدرن قادر به مقابله با یک بیماری همه گیر، تغییرات آب و هوایی، مهاجرت غیرقابل کنترل و سایر چالش هایی که هم بشریت به صورت کلی و هم هر کشوری به صورت مجزا با آنها مواجه است، نیستند. اکنون به وضوح می بینیم که بسیاری از ابزارهای قدیمی که از دوردست ها برای تامین امنیت به کار گرفته می شدند، بی فایده هستند و تنها به هدر رفتن منابع می انجامند بدون اینکه تاثیری در پیشرفت علم، آموزش و پزشکی داشته باشند. بنابراین دولت‌های امروزی پس از شیوع ویروس کرونا و بحرانی که با خود به همراه آورد، چاره‌ای ندارند جز این‌که در سیاست‌های بهداشتی خود تجدیدنظر کرده و امنیت بهداشتی را نیز از حیث اولویت، در کنار امنیت نظامی جای دهند و نهایتاً بحران ویروس کرونا دست کم برای چندین سال بیشتر دولت‌های جهان را وادار خواهد کرد بر اساس آموزه های رئالیستی و نئورئالیستی به درون گرایی روی آورند و به جای تمرکز روی اتفاقاتی که در اطراف روی می‌دهد روی آن چیز‌هایی متمرکز شوند که در داخل مرز‌ها روی می‌دهد.

انتشار اخبار ضد و نقیض رسانه ها و خبرنگاران برون مرزی، اقدام در جهت سیاسی کردن و بزرگنمایی شیوع این ویروس در کشور است، این در حالی است که شیوع این بیماری امری فراملی و در سطح جهانی است. کشورهای جهان یکی پس از دیگری در حال اعلام آمار و ارقامی دال بر مشاهده نمونه های تسری انسانی آن هستند. اما انتقال اخبار با محتوای بزرگ نمایی و تبلیغ علیه کشور با هدف رسانه ای، خوراک رسانه های خارجی علیه کشور شده و این رفتار در تضاد با اخلاق حرفه ای اطلاع رسانی است.

بازیگر امنیتی می تواند بازیگری باشد که با ایجاد موضوع امنیت و تامین خوراک واحدهای امنیتی کننده، شوک و نگرانی را ایجاد کرده، به دنبال بهره برداری از آن است. درگیر کردن اقتصاد کشورها و ایجاد ناامنی مقاصد و اهداف بازیگر امنیتی می تواند باشد. تحت شعاع قراردادن تحولات اساسی در مالیه بین الملل نیازمند دور کردن اذهان عمومی و ایجاد موانعی است که حصول به نتایج تحولات را مختل کند. شاید نتایج تحولات خوشایند پرچم دار مالیه بین الملل نیست و سعی دارد از این روند بهره برداری کند. یک دولتمرد موفق همواره سود حاصل از هزینه کردن را محاسبه می کند و در نظر می گیرد چه چیزی در مقابل چه هزینه ای به دست می آورد.

گذشته از اهمیت کرونا، آستانه تحمل ملل با یکدیگر یکسان نیست. از عوامل تعیین کننده آستانه تحمل ملل می توان به تاریخ و شرایط زندگی و همچنین باورها و فرهنگ افراد توجه کرد. ایران سرزمینی است که به واسطه موقعیت سیاسی – جغرافیایی، تاریخ پرفراز و نشیبی را از طرف همسایگان و حتی دول دیگر شاهد بوده است. از طرفی فرهنگ و باور ملت ایران، ریشه در دین و منشا الهی دارد. سرگذشت و آموزه های دینی باعث افزایش آستانه تحمل این ملت شده است. این عوامل در مقایسه با بسیاری از کشورها شرایط بسیار مطلوبی برای فائق آمدن بر بحران هستند. این ویژگی می تواند کارگشای مناسبی برای چیرگی دولت بر بحران کرونا باشد.

برای فائق شدن بر شرایط بحرانی حاکم، دولت و رسانه های کشور نه تنها خبرهای مرتبط و واقعی وضعیت بحران پیش آمده را باید برای مخاطبان خود بیان کنند، بلکه با بیان و پررنگ جلوه دادن مسیر شکست مشکلات و از بین رفتن بحران، روحیه مقاومت را تقویت و شور و شوق ادامه حیات را بپرورانند.

 

مراجع :

پاتریک ساهاکیان، کارشناس ارشد علوم سیاسی و روابط بین الملل

-جیمز همبلین استاد دانشکده بهداشت عمومی دانشگاه ییل

-دیپلماسی ایران

و……

 

(سمانه پاپی/ دانشجوی دکتری آب و هواشناسی و عضو هیئت تحریریه میرملاس نو)